Jan G. Ligthart

Geboren te Amsterdam. Was een Nederlandse onderwijzer en onderwijsvernieuwer. Hij was de zoon van Cornelis Ligthart, kruidenier en bediende, en Anna van Spall. Ligthart groeide op in een verarmd kleinburgerlijk gezin in de Jordaan. Zijn vader had geen beroep en leed aan epilepsie. Dat was tijdens zijn leven vaak de reden voor ontslag. Tijdens Ligtharts kinderjaren werkte hij als kruidenier, maar zonder talent voor de handel. Tot tweemaal toe ging zijn zaak failliet. Ligtharts moeder was de dochter van een vrijzinnig protestants predikant uit het Noordbrabantse Klundert. In retrospectief beschouwde Ligthart zijn moeder als de spil van het gezin van vijf kinderen waarin hij opgroeide. Zij stelde alles in het werk om haar zoons een sociaal en financieel betere toekomst te geven dan zij zelf had gekend door hen naar de ambachtsschool te sturen. Ligthart had echter als kind al een zwak gestel, zodat hij geen timmerman kon worden. Zijn talenten lagen meer op het intellectuele vlak. Zo kreeg de twaalfjarige in 1871 de kans om kwekeling te worden aan de Bijzondere School van de Afgescheiden Gemeente aan de Bloemgracht. Drie maanden later stapte hij over naar het openbaar onderwijs. Dankzij de onderhandelingen van zijn moeder werd hij kwekeling aan de Stadsarmenschool nr. 14 in de Jodenbreestraat. De gemeente Amsterdam betaalde een beter salaris. Daarnaast vulde de gemeente het kwekelingenwerk in de schoolpraktijk aan met een onderwijzersopleiding in de avonduren. Deze mogelijkheid om kwekeling aan een openbare armenschool te worden heeft een wending aan Ligtharts leven gegeven. Hij maakte op jonge leeftijd zijn entree in een intellectuele en politieke cultuur die voor zijn ouders, broers en zusters moeilijk toegankelijk bleef. Op 30 december 1886 trad hij in het huwelijk met Rachel Marie Lion Cachet, met wie hij twee dochters en een zoon kreeg. Hij werd bekend als schoolhoofd van een lagere school in de Schilderswijk van Den Haag en als schrijver van artikelen en boeken. Zijn invloed in de eerste decennia van de 20e eeuw was aanzienlijk. Heel veel onderwijzers en ouders hebben zich door zijn werken laten inspireren. Als een van de heel weinige Nederlandse pedagogen ooit, raakte hij ook in het buitenland bekend en probeerde men in andere landen zijn ideeën na te volgen. Stellig had dit te maken met zijn vriendelijk karakter en het charisma dat hij uitstraalde, evenals met zijn christelijk geloof. Daardoor werd hij in tijden van opkomend socialisme en communisme door onderwijsmensen uit behoudende kringen niet als een gevaarlijke vernieuwer gezien. Er waren in die periode vele onderwijsvernieuwers in Nederland (zie het artikel over onderwijskunde) maar behalve de "rooie" Theo Thijssen heeft niemand anders zoveel naam gemaakt als Ligthart. In 1897 had het Deventer schoolhoofd M.B. Hoogeveen een 'leesplankje' ontworpen met daarop een aantal 'normaalwoorden' zoals raam, roos, neef, enzovoorts, en de daarbij getekende plaatjes. Ieder kind kreeg een leesplankje voor zich en een doosje met losse letters. In 1905 vroeg de directeur E.B. ter Horst Jr van uitgeverij Wolters aan zijn schrijversduo Ligthart en Scheepstra dat plankje aan te passen. Het 'verbeterde plankje van Hoogeveen' werd nu voorzien van illustraties die waren ontleend aan de verhalen over "Ot en Sien" in de reeks Nog bij moeder: aap, noot, mies, wim, zus, jet, enzovoorts. De illustraties werden gemaakt door Cornelis Jetses (1873-1955). Hiermee werd aan generaties Nederlandse kinderen leesonderricht gegeven: Niet alleen kinderen in Nederland leerden hiermee lezen, maar ook die in Suriname, Zuid-Afrika en het voormalige Nederlands-Indië. Aan het eind van zijn leven ging zijn gezondheid snel achteruit. Sinds december 1914 verbleef Ligthart in een sanatorium in Laag-Soeren op de Veluwe. Hij overleed op 16 februari 1916. Tijdens de watersnoodramp van februari 1916 tijdens zijn dagelijkse wandeling langs een kanaal in Laag-Soeren werd hij overvallen door een sneeuwstorm en raakte te water. Een schipper die voorbij kwam probeerde nog te helpen, maar Ligthart was reeds overleden. Jan Ligthart werd op 18 februari begraven op de algemene begraafplaats aan de Zilverakkerweg in Dieren. Co-Auteur: H. Scheepstra